कलश संस्थापन प्रकरणेनसह कलशे वरुणस्य वैदिकपूजनञ्च पुण्याहवाचनम्
“कलशसंस्थापन प्रकरणेनसह कलशे वरुणस्य वैदिकपूजनञ्च पुण्याहवाचनम्”
श्रीगौरीगणेश की पूजा के बाद प्रधान कलश की स्थापना करनी चाहिए। कलश-प्रमाण-लक्षण के सम्बन्ध में श्रीमद् देवी भागवत में शास्त्रीय वचन हैं –
अभिमन्त्र्य सहस्रं तन्निखनेत्सर्वशांतये।
सौवर्ण राजतं वापि कुम्भं ताम्रमयं च वा॥
मृन्मयं वा नवं दिव्यं सूत्रवेष्टितमक्षणम्।
स्थंडिले सैकते स्थाप्य पूरयेन्मन्त्रविबलैः॥
दिग्न्य आइत्य तीर्थानि बतसूभ्यो द्विजोत्तमैः।
एलाचन्दन कर्पूरजातीपाटलमब्धिकाः॥
कलश बहुत छोटे आकार का कदापि नहीं होना चाहिए। कलश सवा किलो जल ग्रहण-योग्य अवश्य हो। गृहप्रवेशादि विशेष कार्यों में कई कलश हुआ करते हैं, जिनमें प्रधान कलश का आकार अपेक्षाकृत बड़ा होना चाहिए। सात या नौ या ग्यारह किलो जलग्रहण योग्य अवश्य हो। श्रद्धा और आर्थिक स्थिति के अनुसार समस्त पूजन-पात्र धातु के ही उपयोग में लाये जायें तो श्रेयस्कर होता है। प्रधान कलश और उसका पूर्णपात्र (ढक्कन) तो धातु निर्मित ही होना चाहिए। अभाव में मिट्टी का उपयोग हो सकता है। शास्त्र वचन है- “वित्तशाठ्यं न कारयेत” पूजन में धन की कंजूसी न करे। कलश के आकार के सम्बन्ध एक और बात का ध्यान रखा जाना अनिवार्य है कि कलश की ग्रीवा उचित ऊँचाई वाली हो, उदरप्रान्त भी प्रसस्त हो। बेडौल, चपटे, कम गर्दन वाले, ठिगने काठी के कलश का उपयोग सर्वदा वर्जित है। मिट्टी के कलश में पकाते समय का काला धब्बा-दाग आदि कदापि नहीं होना चाहिए। इसे ढकने के लिए कुम्हार रंग-रोगन कर दिया करते हैं। कलश की ग्रीवा में तीन तन्तुओं का वेष्ठन अवश्य करे, साथ ही वक्ष-प्रान्त में स्वस्तिकादि मांगलिक चिह्नों का लेखन भी अनिवार्य है। प्रायः लोग गोबर से गौरी-गणेश की लम्बी पिड़िया बना कर कलश पर चिपका देते हैं। वस्तुतः यह प्रतीक भी मान्य है। आजकल नाना प्रकार के चिह्नों, चित्रकारियों से युक्त कलश भी बाजार में उपलब्ध हैं, जिनका उपयोग किया जा सकता है। कलश स्थापन के स्थापन पर चौरेठ, हल्दी, कुमकुम, अबीर आदि से मांगलिक चिह्न- स्वस्तिक, अष्टदल आदि भी चित्रित कर देना चाहिए। और भी अलंकार पूर्वक करना हो तो प्रधान कलश के लिए सर्वतोभद्रवेदी, एवं रुद्रकलश के लिए एकलिंगतोभद्रवेदी का निर्माण किया जा सकता है – पंडित विश्वनाथ द्विवेदी ‘सनातनी ज्योतिर्विद्”।
अथ् कलशस्य स्थापनम् प्रकरण
स्वपुरतः शुद्धायां भूमौ पञ्चवर्णैस्तंडुलैर्वा यवैरष्टदलं कर्तव्यम्॥ तत्र भूमिं स्पृष्ट्वा॥
भूमि-स्पृशेत (भूमि का स्पर्श)
ॐ मॖही द्यौः पृ॑थिॖवी च॑ नऽइॖमँ ॺ्ॺॖज्ज्ञम्मि॑मिक्क्षताम्।
पिॖपृ॒तान्नोॖ भरी॑मभिः॥ (यजु० ८।३२)
ॐ भूर॑सिॖ भूमि॑रॖस्यदि॑तिरसि व्विश्श्वधा॑याॖ व्विश्श्व॑स्यॖ भुव॑नस्य धॖर्त्र्त्री।
पृ॒थिॖवीँॺ्ॺ॑च्छ पृथिॖवीन्दृ॑ ᳯ ह पृथिॖवीम्मा हि॑ ᳯ सीः॥ (यजु० १३।१८)
यव-प्रक्षेपः
(निम्नलिखित मन्त्र पढ़कर पूजित भूमिपर अक्षत अथवा जौ रखें)
ॐ ओष॑धयॖः सम॑वदन्तॖ सोमे॑न सॖह राज्ज्ञा॑।
ॺस्म्मै॑ कृ॒णोति॑ ब्ब्राह्मॖणस्तᳯ रा॑जन्न्पारयामसि॥ (यजु० १२।९६)
कलशं स्थापयेत् (कलश स्थापनम्)
(धान्यपर निम्नलिखित मन्त्र पढ़कर कलशकी स्थापना करे)
ॐ आ जि॑ग्घ्र कॖलश॑म्मॖह्ॺ्ॺा त्त्वा॑ व्विशॖन्त्विन्दवः।
पुन॑रूॖर्ज्जा निव॑र्त्तस्वॖ सा नः॑ सॖहस्त्र॑न्धुक्क्ष्वोॖरुधा॑राॖ पय॑स्वतीॖ पुनॖर्म्मावि॑शताद्रॖयिः॥ (यजु० ८।४२)
(परशुरामेण तु स्वस्तिवाचनार्थमेकस्यैव कलशस्य विधानमुक्तं परञ्च ऋक्शाखीया दाक्षिणात्यास्तु कलशद्वयं निधाय कुर्वन्ति तत्तु देशाचार एव – रुद्रकल्पद्रुम्)
कलशे जलपूरणम् (कलश में जल भरें)
ॐ व्वरु॑णस्योॖत्तम्भ॑नमसिॖ व्वरु॑णस्य स्क्कम्भॖसर्ज्ज॑नी स्त्थोॖ व्वरु॑णस्यऽऋतॖसद॑न्न्यसिॖ व्वरु॑णस्यऽऋतॖसद॑नमसिॖ व्वरु॑णस्यऽऋतॖसद॑नॖमासी॑द॥ (यजु० ४।३६)
गन्धप्रक्षेपः (कलश में गन्ध)
ॐ त्वाङ्ग॑न्धॖर्व्वाऽ अ॑खनँ॒स्त्वामिन्द्रॖस्त्त्वाम्बृहॖस्प्पतिः॑।
त्वामो॑षधेॖ सोमोॖ राजा॑ व्विॖद्वान्न्यक्ष्मा॑दमुच्च्यत॥ (यजु० १२।९८)
धान्यं प्रक्षेपः (कलश में सप्तधान्य)
ॐ धाॖन्न्यॖमसि धिनु॒हि देॖवान्न्प्राॖणाय॑ त्त्वोदाॖनाय॑ त्त्वा व्व्याॖनाय॑ त्त्वा।
दीॖर्ग्घामनु॒ प्प्रसि॑तिॖमायु॑षे धान्देॖवो वः॑ सविॖता हिर॑ण्ण्यपाणिॖः प्प्रति॑गृब्भ्णाॖत्त्वच्छि॑द्रेण पाॖणिनाॖ चक्क्षु॑षे त्त्वा मॖहीनाॖम्पयो॑ऽसि॥ (यजु० १।२०)
धान्यविषये वशिष्ठ :- सस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः सतुषं धान्यमुच्यते। आमं वितुषमित्युक्तं स्विन्नमन्नमुदा हृतम्। तेन सतुषं धान्यं निदध्यात्॥
सर्वौषधींप्रक्षेपः (कलश में सर्वौषधि)
ॐ ॺाऽओष॑धीॖः पुर्व्वा॑ जाॖता देॖवेब्भ्य॑स्त्रियु॒गम्पु॒रा।
मनैॖ नु बॖब्भ्रूणा॑मॖहᳯ शॖतन्धामा॑नि सॖप्प्त च॑॥ (यजु० १२।७५)
कुष्ठं मांसी हरिद्रे द्वे मुरा शैलेयचन्दनम् ।
वचा चम्पकमुस्ता च सर्वौषध्यो दश स्मृताः॥
दूर्वाप्रक्षेपः (कलश में दूब)
ॐ काण्डा॑त्त्काण्डात्त्प्रॖरोह॑न्तीॖ परु॑षः परुषॖस्प्परि॑।
एॖवा नो॑ दूर्व्वेॖ प्प्रत॑नु सॖहस्त्रे॑ण शॖतेन॑ च॥ (यजु० १३।२०)
पञ्चपल्लवप्रक्षेपः (कलश पर पञ्चपल्लव)
ॐ ॶश्श्वॖत्त्थे वो॑ निॖषद॑नम्पॖर्ण्णे वो॑ व्वसॖतिष्कृ॒ता।
गोॖभाजॖऽइत्त्किला॑सथॖ ॺत्त्सॖनव॑थॖ पूरु॑षम्॥ (यजु० १२।७९)
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्ष चूतन्यग्रोध पल्लवाः।
पञ्चभङ्गा इति प्रोक्ताः सर्वकर्मसु शोभनाः॥
पवित्रीप्रक्षेपः (कलश में कुशा)
ॐ पॖवित्र्त्रे॑ स्त्थो व्वैष्ण्णॖव्व्यौॖ सविॖतुर्व्वः॑॑ प्प्रसॖवऽउत्त्पु॑नाॖम्म्यच्छि॑द्रेण पॖवित्र्त्रे॑णॖ सूर्ॺ्ॺ॑स्य रॖश्म्मिभिः॑।
तस्य॑ ते पवित्र्त्रपते पॖवित्र्त्र॑पूतस्यॖ ॺत्त्का॑मः पु॒ने तच्छ॑केयम्॥ (यजु० १।१२)
सप्तमृदांप्रक्षेपः (कलश में सप्तमृत्तिका)
ॐ स्योॖना पृ॑थिवि नो भवानृक्क्षॖरा निॖवेश॑नी।
ॺच्छा॑ नः॒ शर्म्म॑ सॖप्प्रथाः॑॥ (यजु० ३६।१३)
अश्वस्थानाद् गजस्थानाद् वल्मीकात् सङ्गमाद् हृदात् ।
राजस्थानाञ्च गोष्ठाञ्च मृदमानीय निश्चिपेत् ॥
पूगीफलंप्रक्षेपः (कलश में सुपारी फल)
ॐ ॺाः फॖलिनीॖर्ॺ्ॺाऽ अ॑फॖलाऽ अ॑पु॒ष्प्पा ॺाश्च॑ पु॒ष्प्पिणीः॑।
बृहॖस्प्पति॑प्प्रसूताॖस्ता नो॑ मुञ्चॖन्त्वᳯ ह॑सः॥ (यजु० १२।८९)
पञ्चरत्नंप्रक्षेपः (कलश में पञ्चरत्न)
ॐ परिॖ वाज॑पतिः कॖविरॖग्ग्निर्हॖव्व्यान्न्य॑क्क्रमीत् ।
दधॖद्रत्क्ना॑नि दाॖशुषे॑॥ (यजु० ११।२५)
कनकं कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम् ।
एतानि पञ्चरत्नानि कलशे प्रक्षिपाम्यहम् ॥
हिरण्यप्रक्षेपः (कलश में द्रव्य)
ॐ हिॖरॖण्ण्यॖगॖर्ब्भः सम॑वर्त्तॖताग्ग्ग्रे॑ भू॒तस्य॑ जाॖतः पतिॖरेक॑ऽआसीत्।
स दा॑धार पृथिॖवीन्द्या मु॒ते माङ्कस्म्मै॑ देॖवाय॑ हॖविषा॑ व्विधेम॥ (यजु० १३।४)
कलशं रक्तसूत्रेण वस्त्रेण वा वेष्ट्येत्
(निम्नलिखित मन्त्र पढ़कर कलशको वस्त्रसे अलंकृत करे)
ॐ सुजा॑तोॖ ज्ज्योति॑षा सॖह शर्म्मॖ व्वरू॑थॖमा स॑दॖत्त्स्वः॒।
व्वासो॑ऽ अग्ग्ने व्विॖश्श्वरूपॖ ᳯ॒ सँव्व्य॑यस्व व्विभावसो॥ (यजु० ११।४०)
कलशोपरि पूर्णपात्रमुपरि न्यसेत्
(कलश पर पूर्णपात्र, अर्थात् चावल से भरे पूर्णपात्र को कलश पर स्थापित करें)
ॐ पू॒र्ण्णा द॑र्व्विॖ परा॑पतॖ सुपू॑र्ण्णाॖ पुनॖराप॑त।
व्वॖस्न्नेवॖ व्विक्क्री॑णावहाॖऽइषॖमूर्ज्ज ᳯ शतक्क्रतो॥ (यजु० ३।४९)
श्रीफलंन्यसेत् (कलश पर नारियल)
ॐ ॺाः फॖलिनीॖर्ॺ्ॺाऽ अ॑फॖलाऽ अ॑पु॒ष्प्पा ॺाश्च॑ पु॒ष्प्पिणीः॑।
बृहॖस्प्पति॑प्प्रसूताॖस्ता नो॑ मुञ्चॖन्त्वᳯ ह॑सः॥ (यजु० १२।८९)
ॐ श्रीश्च॑ ते लॖक्ष्मीश्चॖ पत्क्न्या॑वहोराॖत्र्त्रे पाॖर्श्श्वे नक्क्ष॑त्राणि रुॖपमॖश्श्विनौॖ व्वयात्त॑म्।
इॖष्ण्णन्नि॑षाणाॖमुम्म॑ऽइषाण सर्व्वलोॖकम्म॑ऽइषाण॥ (यजु० ३१।२२)
ततो मध्य कलशे वरुणस्य विशेष पूजनम्
कलश में वरुण का पूजन करने से पहले यजमान न्यास करें तत्रादौ कलश में देवी-देवताओं का आवाहन करना चाहिये। तत्रादौ मंत्राक्षरन्यासः स्वशरीरे (यजमान अपने शरीर पर अक्षर न्यास करे)
करन्यासः
वं वरुणाय जलाधिपतये – अङ्गुष्ठाभ्यां नमः।
रुं वरुणाय जलाधिपतये – तर्जनीभ्यां नमः।
णां वरुणाय जलाधिपतये – मध्यमाभ्यां नमः।
यं वरुणाय जलाधिपतये – अनामिकाभ्यां नमः।
नं वरुणाय जलाधिपतये – कनिष्ठिकाभ्यां नमः।
मं वरुणाय जलाधिपतये – करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः॥
हृदयादिन्यासः
ॐ शन्नो॑ देॖवीरॖभिष्ट्ट॑यॖ ऽआपो॑ भवन्तु पीॖतये॑।
शँॺ्ॺोरॖभिस्त्र॑वन्तु नः॥ (यजु० ३६।१२) (वरुणस्य हृदयाय नमः)
ॐ स्योॖना पृ॑थिवि नो भवानृक्क्षॖरा निॖवेश॑नी।
ॺच्छा॑ नः॒ शर्म्म॑ सॖप्प्रथाः॑॥ (यजु० ३६।१३) (वरुणस्य शिरसे स्वाहा)
ॐ आपोॖ हि ष्ट्ठा म॑योॖभुवॖस्ता न॑ऽऊॖर्ज्जे द॑धातन।
मॖहे रणा॑यॖ चक्क्ष॑से॥ (यजु० ११।५०) (वरुणस्य शिखायै वषट्)
ॐ इॖमम्मे॑ व्वरुण श्र्श्रु॒धी हव॑मॖद्द्या च॑ मृडय।
त्वाम॑वॖस्युराच॑के॥ (यजु० २१।१)॥ (वरुणस्य नेत्रत्रयाय वौषट्)
ॐ तत्त्स॑विॖतुर्व्वरे॑ण्ण्यॖम्भर्ग्गो॑ देॖवस्य॑ धीमहि।
धियोॖ ॺो नः॑ प्प्रचोॖदया॑त्॥ (यजु० ३।३५) (वरुणस्य अस्त्राय फट्)
ततो यजमानः स्व दक्षिणहस्तेन गन्धाक्षतपुष्पं गृहीत्वा भगवते श्री वरुणदेवतस्य ध्यानम् आवाहनम् च कुर्यात् यजमान दाहिने हाथ में गन्ध, अक्षत और पुष्प लेकर कलश में वरुण देव सहित चतुर्वेद, देवी-देवताओं का आवाहन करें।)
श्रीवरुणदेव ध्यान आवाहनम्
ॐ तत्त्वा॑ ॺामिॖ ब्ब्रह्म॑णाॖ व्वन्द॑मानॖस्त्तदा शा॑स्तेॖ ॺज॑मानो हॖविर्ब्भिः॑॑।
अहे॑डमानो व्वरुणेॖह बोॖद्ध्युरु॑शᳯ सॖ मा नॖऽआयुॖः प्प्रमो॑षीः॥ (यजु० १८।४९)
घटे धान्या धारे, कनक कलशा द्याक्षत युतैः।
तु पूर्वे श्री गंङ्गे विमल यमुना नीर निकरैः॥
चतुर्वेदै सांङ्गै, सविधी सकलै देव दनुजैः।
स्थिते श्री नीरीशं, वरुण मधुमा यामि शरणं॥
ॐ कला कला हि देवानां, दानवानां कला कला।
संगृह्य निर्मितो यस्मात्, कलशस्तेन कथ्यते॥
कलशस्य मुखे विष्णुः, कण्ठे रुद्रः समाश्रितः।
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा, मध्ये मातृगणाः स्मृताः॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे, सप्तद्वीपा वसुन्धरा।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः, सामवेदो ह्यथर्वणः॥
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे, कलशं तु समाश्रिताः।
अत्र गायत्री सावित्री, शान्तिः पुष्टिकरी तथा॥
गङ्गे च यमुने चैव, गोदावरि सरस्वति।
नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन् संनिधिं कुरु॥
सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः।
आयान्तु मम शान्त्यर्थं, दुरितक्षयकारकाः॥
आवाहयामि देवेशं वरुणं जलनायकम्।
यादः पृष्ठसमारूढं पाशहस्तं महाबलम्॥
आगच्छ जलदेवेश कुंभेऽस्मिन् सन्निधौ भव॥
श्रीवरुणदेव आवाहनम् (हिन्दी)
वास करहिं मुख में लक्ष्मीपति,
कण्ठ में वास करें त्रिपुरारी।
मूल में ब्रह्मा निवास करें,
मध्य में माताएं मंगलकारी॥
सागर द्वीप नदी वसुधा सब,
तीरथ वेद भी है शुभकारी।
हे वरुण देव विराजो यहाँ,
दुःख दूर करो विनती है हमारी॥
(ॐ भुर्भुवः स्वः अपां पतये वरुणाय नमः ॐ वरुणाद्यावाहित देवताभ्यो नमः, ध्यायमि अस्मिन् कलशे वरुणं साङ्गः सपरिवारं सायुधं सशक्तिं आवाह्यामि स्थापयामि। भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ, ततो प्रतिष्ठापूर्वकम् षोडशोपचार विधिना सम्पूजयेत्)
(इस तरह जलाधिपति श्री वरुणदेव तथा वेदों, तीर्थों, नदों, नदियों, सागरों, देवियों एवं देवताओं के आवाहन के पश्चात हाथ में अक्षत पुष्प लेकर निम्नलिखित मन्त्र से कलश की प्रतिष्ठापना करे)
प्रतिष्ठापनम्
ॐ मनो॑ जू॒तिर्ज्जु॑षताॖमाज्ज्य॑स्यॖ बृहॖस्प्पति॑र्ॺ्ॺज्ज्ञमिॖमन्त॑नोॖत्त्वरि॑ष्ट्टँ ॺ्ॺॖज्ज्ञᳯ समिॖमन्द॑धातु॒।
व्विश्श्वे॑ देॖवास॑ऽइॖह मा॑दयन्ताॖमो॑३ म्प्रति॑ष्ट्ठ॥ (यजु० २।१३)
अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु च ।
अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेति च कश्चन ॥
(ॐ श्रीवरुणाय नमः वरुण सुप्रतिष्ठितो भव।)
कलशस्य चतुर्दिक्षु चतुर्वेदान्सम्पूजयेत्
(तत्पश्चात् कलश के चारों ओर चारों दिशाओं में वेदों का पूजन करें)
पूर्वे – ऋग्वेदाय नमः।
दक्षिणे – यजुर्वेदाय नमः।
पश्चिमे – सामवेदाय नमः।
उत्तरे – अथर्ववेदाय नमः।
कलशमध्ये – अपां पतये वरुणाय नमः॥
आसनम्
ॐ पुरु॑षऽ एॖवेद ᳯ सर्व्वँ॒ॺ्ॺद्भू॒तँॺ्ॺच्च॑ भाॖव्व्यॖम्।
उॖतामृ॑तॖत्त्वस्येशा॑नोॖ ॺदन्ने॑नातिॖरोह॑ति॥ (यजु० ३१।२)
अनेकरत्नसंयुक्तं नानामणिगणान्वितम् ।
इदं हेममयं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि।)
पाद्यम्
ॐ एॖतावा॑नस्य महिॖमातोॖ ज्ज्यायाँ॑श्च्वॖ पूरु॑षः।
पादो॑ऽस्यॖ व्विश्श्वा॑ भू॒तानि॑ त्र्त्रिॖपाद॑स्याॖमृत॑न्दिॖवि॥ (यजु० ३१।३)
गंङ्गोदकं निर्मलं च सर्वसौगन्धसंयुतम् ।
पादप्रक्षालनार्थाय दत्तं मे प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पादयोः पाद्यं समर्पयामि।)
अर्घ्यम्
ॐ धाम॑न्तेॖ व्विश्श्वॖम्भुव॑नॖमधि॑ श्श्रिॖतमॖन्तः स॑मु॒द्द्रे हृॖद्यॗन्तरायु॑षि।
ॶपामनी॑के समिॖथे ॺऽआभृ॑तॖस्त्तम॑श्श्यामॖ मधु॑मन्तन्तऽऊॖर्म्मिम्॥ (यजु० १७।९९)
ॐ त्र्त्रिॖपादू॒र्ध्वऽउदैॖत्त्पूरु॑षॖः पादो॑ऽस्येॖहाभ॑वॖत्त्पुनः॑।
ततॊॖ व्विष्ष्वॖङ्ङ्व्यॖक्क्रामत्त्सा शनानशॖनेऽॶभि॥ (यजु० ३१।४)
गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तमर्घ्यं सम्पादितं मया ।
गृहाणदेववरुणो प्रसन्नो वरदो भवः ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि।)
आचमनीयम्
(कर्पूर से सुवासित जल से आचमन करायें)
ॐ इॖमम्मे॑ व्वरुण श्र्श्रु॒धी हव॑मॖद्द्या च॑ मृडय।
त्वाम॑वॖस्युराच॑के॥ (यजु० २१।१)
ॐ ततॊ॑ व्विॖराड॑जायत व्विॖराजोॖऽअधिॖ पूरु॑षः।
स जाॖतोऽअत्त्य॑रिच्च्यत पॖश्च्चाद्भूमिॖमथो॑ पु॒रः॥ (यजु० ३१।५)
कर्पूरेण सुगन्धेन वासितं स्वादुशीतलम् ।
तोयमाचमनीयार्थं गृहाण परमेश्वर ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
स्न्नानम्
ॐ तस्म्मा॑द्यॖज्ज्ञात्त्स॑र्व्वॖहुतॖः सम्भृ॑तम्पृषदाॖज्ज्यम्।
पॖशूँस्ताँश्च॑क्क्रे व्वायॖव्व्याॖनारॖण्ण्या ग्ग्राॖम्म्याश्च्च ॺॆ॥ (यजु० ३१।६)
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम् ।
तदिदं कल्पितं देव स्न्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्न्नानीयं जलं समर्पयामि। स्न्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
पञ्चामृतस्न्नानम्
ॐ पञ्च॑ नॖद्यः॒ सर॑स्वतीॖमपि॑यन्तिॖ सस्त्रो॑तसः॑।
सर॑स्वतीॖ तु प॑ञ्चॖधा सो देॖशेऽभ॑वत्त्सॖरित्॥ (यजु० ३४।११)
पञ्चामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु ।
शर्करया समायुक्तं स्न्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पञ्चामृतस्न्नानम् समर्पयामि। पञ्चामृतस्न्नानान्ते शुद्धोदकस्न्नानं समर्पयामि। शुद्धोदकस्न्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
शुद्धोदकस्न्नानम्
ॐ शु॒द्धवा॑लः सॖर्व्वशु॑द्धवालो मणिॖवालॖस्तऽआ॑श्श्विॖनाः श्येतः॑ श्येताॖक्क्षोॖरुॖणस्ते रुॖद्राय॑ पशु॒पत॑ये कॖर्ण्णा ॺाॖमाऽअ॑वलिॖप्पता रौॖद्रा नभो॑रूपाः पार्ज्जॖन्न्याः॥ (यजु० २४।३)
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वती ।
नर्मदे सिन्धुकावेरी स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्न्नानान्ते शुद्धोदकस्न्नानं समर्पयामि। शुद्धोदकस्न्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
वस्त्रम्
ॐ सुजा॑तोॖ ज्ज्योति॑षा सॖह शर्म्मॖ व्वरू॑थॖमा स॑दॖत्त्स्वः॒।
व्वासो॑ऽ अग्ग्ने व्विॖश्श्वरूपॖ ᳯ॒ सँव्व्य॑यस्व व्विभावसो॥ (यजु० ११।४०)
ॐ सर्वभूषाधिके सौम्ये लोक लज्जानिवारिणे।
मयोप पादिते तुभ्यं वाससी प्रतिगृह्यताम॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, वस्त्रं समर्पयामि। वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
उपवस्त्रम्
ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगात् स उ श्रेयान् भवति जायमानः।
तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो३ मनसा देवयन्तः॥ (ऋग्० ३।८।४)
ॐ शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम्।
देहालङ्करणं वस्त्रमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
यस्याभावेन शास्त्रोक्तं कर्म किञ्चिन्न सिध्यति ।
उपवस्त्रं प्रयच्छामि सर्वकर्मोपकारकम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, उपवस्त्रं (उपवस्त्रार्थे रक्तसूत्रम्) समर्पयामि। उपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि।)
यज्ञोपवीतम् (उपवीतम्)
ॺॖज्ज्ञो देॖवानाॖम्प्रत्त्ये॑ति सु॒म्म्नमादि॑त्त्यासोॖ भव॑ता मृडॖयन्तः॑।
आ वोॖर्व्वाची॑ सुमॖतिर्व्व॑वृत्त्यादॖᳯ॒होश्र्श्र्विॖद्या व्व॑रिवोॖवित्तॖरास॑दादिॖत्त्येब्भ्य॑स्त्त्वा॥ (यजु० ८।४)
ॐ ब्रह्म॑ जज्ज्ञाॖनम्प्र॑थॖमम्पु॒रस्त्ताॖद्वि सी॑मॖतः सु॒रुचो॑ व्वेॖनऽआ॑वः।
स बु॒द्ध्न्याॖऽउपॖमाऽअ॑स्य व्विॖष्ट्ठाः सॖतश्चॖ ॺोनिॖमस॑तश्चॖ व्विवः॑॥ (यजु० १३।३)
ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात्।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः॥
यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीततेनोपनह्यामि।
ॐ नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि। यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयम् जलं समर्पयामि।)
गन्धम् (चन्दनम्)
ॐ त्वाङ्ग॑न्धॖर्व्वाऽ अ॑खनँ॒स्त्वामिन्द्रॖस्त्त्वाम्बृहॖस्प्पतिः॑।
त्वामो॑षधेॖ सोमोॖ राजा॑ व्विॖद्वान्न्यक्ष्मा॑दमुच्च्यत॥ (यजु० १२।९८)
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, चन्दनं समर्पयामि।)
अक्षतान्
ॐ अक्क्षॖन्नमी॑मदन्तॖ ह्यव॑ प्प्रिॖयाऽअ॑धूषत।
अस्तो॑षतॖ स्वभा॑नवोॖ व्विप्प्राॖ नवि॑ष्ट्ठया मॖती ॺोजाॖ न्न्विॖन्द्र तेॖ हरी॑॥ (यजु० ३।५१)
अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, अक्षतान् समर्पयामि।)
पुष्पाणि
ॐ ओष॑धीः॒ प्प्रति॑मोदद्ध्वॖम्पुष्प्प॑वतीः प्प्रॖसूव॑रीः।
अश्श्वा॑ऽइव सॖज्जित्त्व॑रीर्व्वीॖरुधः॑ पारयिॖष्ण्ण्वः॒॥ (यजु० १२।७७)
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो ।
मयाहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पुष्पं समर्पयामि।)
पुष्पमालाम्
द्याम्मा ले॑खीरॖन्तरि॑क्क्षम्मा हि॑ᳯसीः पृथिॖव्व्या सम्भ॑व।
अ॒यᳯ हि त्त्वाॖ स्वधि॑तिॖस्तेति॑जानः प्प्रणिॖनाय॑ महॖते सौभ॑गाय।
अतॖस्त्त्वन्दॆ॑व व्वनस्प्पते शॖतव॑ल्शोॖ व्विरो॑ह सॖहस्र॑वल्शा व्वि वॖयᳯ रुहेम॥ (यजु० ५।४३)
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पुष्पमालाम् समर्पयामि।)
दूर्वाङ्कुराः
ॐ काण्डा॑त्त्काण्डात्त्प्रॖरोह॑न्तीॖ परु॑षः परुषॖस्प्परि॑।
एॖवा नो॑ दूर्व्वेॖ प्प्रत॑नु सॖहस्त्रे॑ण शॖतेन॑ च॥ (यजु० १३।२०)
विष्ण्वादिसर्वदेवानां दूर्वे त्वं प्रीतिदा सदा ।
क्षीरसागरसम्भूते वंशवृद्धिकरी भव ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि।)
बिल्वपत्रम्
ॐ नमो॑ बिॖल्म्मिनॆ॑ च कवॖचिनॆ॑ चॖ नमो॑ व्वॖर्म्मिणे॑ च व्वरूॖथिनॆ॑ चॖ नमः॑।
श्र्श्रु॒ताय॑ च श्र्श्रुतसेॖनाय॑ चॖ नमो॑ दुन्दु॒ब्भ्याॖय चाहनॖन्न्याॖय चॖ नमो॑ धृ॒ष्ष्णवे॑॥ (यजु० १६।३५)
ॐ त्रिशाखैर्बिल्वपत्रैश्च ह्यच्छिद्रैः कोमलैः शुभैः।
तव पूजां करिष्यामि गृहाण परमेश्वरः॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, बिल्वपत्राणि समर्पयामि।)
सिन्दूरम्
ॐ सिन्धो॑रिव प्प्राद्ध्वॖने शू॑घॖनासोॖ व्वात॑प्प्रमियः पतयन्न्ति ॺॖह्वाः।
घृ॒तस्यॖ धारा॑ऽअरुॖषो न व्वाॖजी काष्ठ्ठा॑ भिॖन्दन्नू॒र्म्मिभिः॒ पिन्न्व॑मानः॥ (यजु० १७।९५)
ॐ सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यं सुखवर्धनम् ।
शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सिन्दूरं समर्पयामि।)
सौभाग्यद्रव्याणि
ॐ अहि॑रिव भोॖगैः पर्ॺ्ॺे॑ति बाॖहुञ्ज्याया॑ हेॖतिम्प॑रिॖबाध॑मानः।
हॖस्तॖग्घ्नो व्विश्श्ववा॑ व्वॖयुना॑नि व्विॖद्वान्न्पुमाॖन्न्पुमा॑ᳬ सॖम्परि॑पातु व्विॖश्वतः॑॥ (यजु० २९।५१)
अबीरं च गुलालं च हरिद्रादिसमन्वितम्।
नाना परिमलं द्रव्यं गृहाण परमेश्वर॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, नानापरिमलसौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि।)
सुगन्धिद्रव्यम्
ॐ त्र्य॑म्बकँॺ्ॺजामहे सुगॖन्धिम्पु॑ष्ट्टिॖवर्द्ध॑नम्।
उॖर्व्वाॖरुॖकमि॑वॖ बन्ध॑नान्न्मृ॒त्त्योर्म्मु॑क्क्षीयॖ मामृता॑त्॥ (यजु० ३।६०
दिव्यगन्धसमायुक्तं महापरिमलाद्भुतम् ।
गन्धद्रव्यमिदं भक्त्या दत्तं वै परिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सुगन्धितद्रव्यं समर्पयामि।)
आभूषणम्
ॐ हिर॑ण्ण्यरूपाऽउॖषसो॑ व्विरोॖकऽउॖभावि॑न्द्राॖ उदि॑थः॒ सूर्ॺ्ॺ॑श्च।
आरो॑हतँव्वरूण मित्र्त्रॖ गर्त्तॖन्तत॑श्चक्क्षाथाॖमदि॑तिॖन्दिति॑ञ्च मिॖत्र्त्रोॖसिॖ व्वरु॑णोसि॥ (यजु० १०।१६)
अलङ्कारान् महादिव्यान् नानारत्न-विनिर्मितान् ।
गृहाण देवदेवेश ! प्रसीद परमेश्वर ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आभूषणम् समर्पयामि।)
धूपम्
ॐ धूर॑सिॖ धूर्व्वॖ धूर्व्व॑न्तॖन्धूर्व्वॖ तँॺ्ॺोॖऽस्म्मामान्धूर्व्व॑तिॖ तन्धू॑र्व्वॖ ॺँव्वॖयन्धूर्व्वा॑मः।
देॖवाना॑मसिॖ व्वह्नि॑तमॖᳯ॒ सस्न्नि॑तमम् पप्प्रि॑तमॖञ्जुष्ट्ट॑तमन् देवॖहूत॑मम्॥ (यजु० १।८)
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, धूपमाघ्रापयामि।)
दीपम्
ॐ अ॒ग्ग्निर्ज्ज्योतिॖर्ज्ज्योति॑रॖग्ग्निः स्वाहाॖ सूर्ॺ्ॺोॖ ज्ज्योतिॖर्ज्ज्योतिः॒ सूर्ॺ्ॺः॒ स्वाहा॑।
अ॒ग्ग्निर्व्वर्च्चोॖ ज्ज्योतिॖर्व्वर्च्चः॒ स्वाहाॖ सूर्ॺ्ॺो व्वर्च्चोॖ ज्ज्योतिॖर्व्वर्च्चः॒ स्वाहा॑। ज्योतिः॒ सूर्ॺ्ॺः॒ सूर्ॺ्ॺो ज्योतिः॒ स्वाहा॑॥ (यजु० ३।९)
ॐ अ॒ग्ग्निर्ज्ज्योति॑षाॖ ज्ज्योति॑ष्म्मान्न्नु॒क्क्मो व्वर्च्च॑साॖ व्वर्च्च॑स्वान्।
सॖहॖस्त्रॖदाऽअ॑सि सॖहस्त्रा॑य त्त्वा॥ (यजु० १३।४०)
ॐ चॖन्द्रमाॖमन॑सोजाॖतश्श्चक्षोॖः सूर्ॺ्ॺो॑ऽअजायत।
श्रोत्रा॑द्वायुश्श्च॑प्राॖणश्श्चॖमुखा॑दॖग्निर॑जायत॥ (यजु० ३१।१२)
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।
दीपं गृहाण देवेश त्रैलौक्यतिमिरापहम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, दीपं दर्शयामि।)
हस्तौप्रक्षालनः – ‘ॐ हृषीकेशाय नमः’ ‘ॐ गोविन्दाय नमः’ इति मन्त्रेण हस्तौप्रक्षाल्यः॥
नैवेद्यम्
ॐ अन्न॑पॖतेन्न॑स्य नो देह्ॺनमीॖवस्य॑ शु॒ष्म्मिणः॑।
प्रप्प्र॑ दाॖतार॑न्तारिषॖऽ ऊर्ज्ज॑न्नो धेहि द्विॖपदेॖ चतु॑ष्पदे॥ (यजु० ११।८३)
ॐ नाब्भ्या॑ऽआसीदॖन्तरि॑क्क्षᳯ शीॖर्ष्ष्णो द्यौः सम॑वर्त्तत।
पॖद्भयाम्भूमिॖर्द्दिशः॒ श्रोत्र्त्राॖत्तथा॑ लोॖका२ँ॥ऽअ॑कल्प्पयन्॥ (यजु० ३१।१३)
शर्कराखण्डखाद्यानि दधि क्षीर घृतानि च ।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सर्वविधं नैवेद्यं निवेदयामि।)
ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ।
आचमनीयम् आदि – ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आचमनीयं जलं, मध्ये पानीयं जलम, उत्तरापोऽशने, मुखप्रक्षालनार्थे, हस्तप्रक्षालनार्थे च जलं समर्पयामि॥
करोद्वर्तनम्
ॐ ॶᳯ॒शुना॑ तेऽॶᳯ॒शुः पृ॑च्च्यताॖम्परु॑षाॖ परुः॑।
गॖन्न्धस्तेॖ सोम॑मवतु॒ मदा॑यॖ रसोॖऽअच्च्यु॑तः॥ (यजु० २०।२७)
ॐ सिॖञ्चतिॖ परि॑षिञ्चॖन्त्युत्त्सि॑ञ्चन्ति पुनन्ति॑ च।
सुरा॑यै बॖब्भ्व्रै मदे॑ किॖन्त्वो व्व॑दति किॖन्त्वः॥ (यजु० २०।२८)
चन्दनं मलयोद्भुतं कस्तूर्यादिसमन्वितम्।
करोद्वर्तनकं देव गृहाण परमेश्वर॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, करोद्वर्तनार्थे चन्दनं समर्पयामि।)
ऋतुफलानि – अखण्ड ऋतुफलम्
ॐ ॺाः फॖलिनीॖर्ॺ्ॺाऽ अ॑फॖलाऽ अ॑पु॒ष्प्पा ॺाश्च॑ पु॒ष्प्पिणीः॑।
बृहॖस्प्पति॑प्प्रसूताॖस्ता नो॑ मुञ्चॖन्त्वᳯ ह॑सः॥ (यजु० १२।८९)
ॐ इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव ।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, ऋतुफलानि, अखण्ड ऋतुफलानि, समर्पयामि । फलान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि। मध्ये-मध्ये पानीयं समर्पयामि, उत्तरापोशनं समर्पयामि, हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि, मुखप्रक्षालनं समर्पयामि ॥ (मौसम के अनुसार यथा शक्ति फल अर्पण करें, श्रीफल अर्पण करें)
ताम्बूलम्
उॖत स्म्मा॑स्यॖ द्रव॑तस्त्तुरण्ण्यॖतः पॖर्ण्णन्न वेरनु॑वाति प्प्रगॖर्द्धिनः॑।
श्येॖनस्ये॑वॖ द्ध्रज॑तोऽअङ्कॖसम्परि॑ दधिॖक्क्राव्ण्णः॑ सॖहोर्ज्जा तरि॑त्र्त्रतः॒ स्वाहा॑॥ (यजु० ९।१५)
ॐ ॺत्त्पुरु॑षेण हॖविषा॑ देॖवा ॺॖज्ज्ञमत॑न्न्वत।
व्वॖसॖन्तो॒ऽस्यासीॖदाज्ज्य॑ङ्ग्रीॖष्म्म ऽइॖद्ध्मः शॖरद्धॖविः॥ (यजु० ३१।१४)
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, मुखवासार्थे एलालवंगपूगीफलसहितं ताम्बूलं समर्पयामि।)
दक्षिणाम्
ॐ हिॖरॖण्ण्यॖगॖर्ब्भः सम॑वर्त्तॖताग्ग्ग्रे॑ भू॒तस्य॑ जाॖतः पतिॖरेक॑ऽआसीत्।
स दा॑धार पृथिॖवीन्द्या मु॒ते माङ्कस्म्मै॑ देॖवाय॑ हॖविषा॑ व्विधेम॥ (यजु० १३।४)
ॐ ॺद्दॖत्तँ ॺ्ॺत्त्प॑राॖदानँ॒ ॺ्ॺत्त्पू॒र्त्तँ ॺ्ॺाश्चॖ दक्क्षि॑णाः।
तदॖग्न्निर्व्वै॑श्श्वकर्म्मॖणः स्व॑र्द्देॖवेषु॑ नो दधत्॥ (यजु० १८।६४)
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, कृतायाः पूजायाः साद्गुण्यार्थे द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि।)
नीराजनम् (कर्पूरारार्तिक्यम्)
ॐ इॖदᳯ हॖविः प्प्रॖजन॑नम्मे ऽअस्तु॒ दश॑वीरॖ ᳯ॒ सर्व्व॑गणᳬ स्वॖस्त्तये॑।
आ॒त्क्मॖसनि॑ प्प्रजाॖसनि॑ पशु॒सनि॑ लोकॖसन्न्य॑भयॖसनि॑।
अ॒ग्ग्निः प्प्रॖजाम्ब॑हु॒लाम्मे॑ करोॖत्त्वन्नॖम्पयोॖ रेतो॑ऽअ॒स्म्मासु॑ धत्त॥ (यजु० १९।४८)
ॐ ॺे दे॑वासो दिॖव्व्येका॑दशॖ स्त्थ पृ॑थिॖव्व्यामद्ध्येका॑दशॖ स्त्थ।
अ॒प्प्सु॒क्क्षितो॑ महिॖनैका॑दशॖ स्त्थ ते दे॑वासो ॺॖज्ज्ञमिॖमञ्जु॑षद्ध्वम्॥ (यजु० ७।१९)
ॐ आ रा॑त्र्त्रिॖ पार्त्थि॑वॖ ᳯ॒ रजः॑ पिॖतुर॑प्प्रायिॖ धाम॑भिः।
दिॖवः सदा॑ᳬसि बृहॖती व्विति॑ष्ठसॖऽआ त्त्वेॖषँव्व॑र्त्त॑तेॖ तमः॑॥ (यजु० ३४।३२)
ॐ ॶग्ग्निर्द्देॖवताॖ व्वातो॑ देॖवताॖ सूर्ॺ्ॺो॑ देॖवता॑ चॖन्द्रमा॑ देॖवताॖ व्वस॑वो देॖवता॑ रुॖद्द्रा देॖवता॑ऽऽदिॖत्त्या देॖवता॑ मॖरुतो॑ देॖवताॖ विश्श्वे॑देॖवा देॖवताॖ बृहॖस्प्पति॑र्द्देॖवतेन्द्रो॑ देॖवताॖ व्वरु॑णो देॖवता॑॥ (यजु० १४।२०)
कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम् ।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, कर्पूरनीराजनं आरार्तिक्यम् समर्पयामि।)
मन्त्रपुष्पाञ्जलिम्
ॐ ॺॖज्ज्ञेन॑ ॺॖज्ज्ञम॑यजन्त देॖवास्त्तानिॖ धर्म्मा॑॑णि प्प्रथॖमान्न्या॑सन्।
ते हॖ नाक॑म्महिॖमानः॑ सचन्तॖ ॺत्र्त्रॖ पूर्व्वे॑ साॖद्ध्याः सन्ति॑ देॖवाः॥ (यजु० ३१।१६)
ॐ सम॑क्ख्ये देॖव्व्या धिॖया सन्दक्क्षि॑णयोॖरुच॑क्क्षसा।
मा मॖऽआयुः॒ प्प्रमो॑षीॖर्म्मो॑ऽॶहन्तव॑ व्वीॖरँव्वि॑देयॖ तव॑ देवि सॖन्दृशि॑॥ (यजु० ४।२३)
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने। नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे। स मे कामान् कामकामाय मह्यम्। कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु। कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः॥
ॐ स्वस्ति। साम्राज्यं भोज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यमयं समंन्तपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुषऽआन्तादा परार्धात्। पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराळिति॥
ॐ तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्याऽऽवसन् गृहे। आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वे देवाः सभासद इति॥
ॐ व्विॖश्श्वत॑श्चक्क्षुरुॖत व्विॖश्श्वतो॑मुखो व्विॖश्श्वतो॑ बाहुरुॖत व्विॖश्श्वत॑स्प्पात्।
सम्बाॖहुब्भ्याॖन्धम॑तिॖ सम्पत॑त्रैॖर्द्या॑वाॖ भूमी॑ जॖनय॑न्देवऽएकः॑॥ (यजु० १७।१९)
ॐ जल बिम्बाय विद्महे नील पुरुषाय धीमहि।
तन्नो वरुणः प्रचोदयात्॥
नानासुगन्धिपुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च।
पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तो गृहाण परमेश्वर॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।)
प्रदक्षिणाम्
ॐ ॺे तीॖर्त्थानि॑ प्प्रॖचर॑न्ति सृ॒काह॑स्ता निषॖङ्गिणैः॑।
तेषा॑ᳬ सहस्त्रयोजॖनेवॖ धन्न्वा॑नि तन्न्मसि॥ (यजु० १६।६१)
ॐ सॖप्प्तास्या॑सन्न्यरिॖधयॖस्त्र्त्रिॖः सॖप्प्त सॖमिध॑÷ कृ॒ताः।
देॖवा ॺद्यॖज्ज्ञन्त॑न्न्वाॖनाऽअब॑द्धॖन्न्पुरु॑षम्पॖशुम्॥ (यजु० ३१।१५)
ॐ यानि कानि च पापानि ज्ञाताऽज्ञात कृतानि च ।
शतानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणां पदे पदे ॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि।)
विशेषार्घ्यम्
श्वेताभ्र शिखराकार, नव भूतहिते रतः ।
गृहाणार्घ्यम् इमं देव, जलनाथ नमोस्तुते ॥
अभ्यर्थितो मया भक्त्या, परिवारसमन्वित ।
सान्निध्यं भव देवेश, मदीये यागमण्डपे ॥
गृहाण ब्रह्मणा सेव्य, प्रसादं कुरु मे अपः।
संपूज्य बहुधा भक्त्या, मंत्रमेतमुदीरयेत्॥
(ॐ भूर्भुवः स्वः श्रीवरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, विशेषार्घ्यं समर्पयामि।)
ततः प्रार्थयेत्
निधानं धर्माणां, किमपि च विधानं नवमुदाम्
प्रधानं तीर्थानाम्, मलपरिधानं त्रिजगतः।
समाधानं बुद्धे, रथ खलु तिरो धानम धियाम्
श्रियामा धानं नः, परिहरतु तापं तव वपुः॥
नमो नमस्तेस्फटिकप्रभाय सुश्वेतहाराय सुमङ्गलाय।
सुपाश हस्ताय झषासनाय, जलाधि नाथाय नमो नमस्ते॥
वन्दे तीर्थमयं सदाशुचिकरं, वन्दे जलाधीश्वरं
वन्दे पाशकरं सुदा सुरवरं, वन्दे महाशोकहम्।
वन्दे सन्तत पाप पुञ्जशमनं, वन्दे सदा प्रीतिदं
पादः पृष्ठ समाश्रितञ्च वरुणं, वन्दे प्रतीची पतिम्॥
ॐ पाशपाणे नमस्तुभ्यं , पद्मिनीजीवनायक ।
सांनिध्य कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥
(ॐ भुर्भुवः स्वः अपां पतये वरुणाय नमः ॐ वरुणाद्यावाहित देवताभ्यो नमः, प्रार्थनापूर्वकं नमस्कारान् समर्पयामि।)
ॐ अपां पतये वरुण देवताः पुण्याहवाचनं यावत् तावत् त्वं सुस्थिरो भव॥
(इसके पश्चात् हाथ में जल लेकर निम्नलिखित वाक्य का उच्चारण कर जल कलश के पास छोड़ते हुए समस्त पूजन-कर्म भगवान् वरुणदेवको निवेदित करते हुए समर्पित करें)
पूजानिवेदनम् (समर्पणम्)
हस्ते जलं गृहीत्वा –
अनेन यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारद्रव्यैः ध्यान आवाहन आसन पाद्य अर्घ्यं आचमनीय स्नान वस्त्रोपवीत गन्धाक्षत पुष्प धूपदीप नैवेद्य ताम्बूल दक्षिणा-प्रदक्षिणा मन्त्रपुष्परूपैः षोडशोपचारैः कृतेन पूजनेन कलशे वरुणाद्यावाहित देवताः प्रीयन्तां न मम्।
श्रीगणेशगौर्यादि षोडशमातृकाणां वैदिक पूजन प्रयोगः
(ततो पुण्याहवाचनम् च कुर्यात्)
॥ अथ् पुण्याहवाचन ॥
श्रीवरुण प्रार्थना
ॐ पाशपाणे नमस्तुभ्यं पद्मिनीजीवनायक ।
पुण्याहवाचनं यावत् तावत् त्वं सन्निधौ भव ॥
अवनिकृतर्जानु मण्डलः कमल मुकुल सदृशमञ्जलिं शिरस्याधायाऽनन्तरं वामान्वारब्ध दक्षिणेन पाणिना स्वर्णपूर्ण कलशं धारयित्वा आशिषः प्रार्थयेत्॥
(यजमान अपने दाहिनी ओर पुण्याहवाचन-कर्म के लिए वरण किये हुए युग्म ब्राह्मणों को, जिनका मुख उत्तर की ओर हो, बैठा ले। इसके बाद यजमान घुटने टेककर कमल की कोढ़ीं की तरह अञ्जलि बनाकर सिर से लगाकर तीन बार प्रणाम करे। तब आचार्य अपने दाहिने हाथ से स्वर्णयुक्त उस जलपात्र (लोटे) को यजमान की अञ्जलि में रख दे। यजमान उसे सिर से लगाकर निम्नलिखित मन्त्र पढ़कर ब्राह्मणों से अपनी दीर्घ आयु का आशीर्वाद मांगे)
यजमान – ॐ दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्राीणि विष्णुपदानि च। तेनायुष्यप्रमाणेन पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु॥
ब्राह्मण – अस्तु दीर्घमायुः॥
यजमान – त्राीणि॑ पॖदा व्विच॑क्क्रमेॖ व्विष्ण्णु॑र्ग्गोॖपाऽ अदा॑ब्भ्यः। अतोॖ धर्म्मा॑णि धाॖरय॑न्॥ (यजु० ३४।४३) तेनायुष्य प्रमाणेन पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु॥ इति भवन्तु ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु॥
(इसी आनुपूर्वी से यजमान ब्राह्मण संवाद दो बार करके यजमान सिर पर से कलश को हटाकर कलश के स्थान पर रखे पुनः इसी कलश को सिर से लगाकर पूर्वोक्त आनुपूर्वी मंत्र बोले)
यजमान – ॐ दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्राीणि विष्णुपदानि च। तेनायुष्यप्रमाणेन पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु॥
ब्राह्मण – दीर्घमायुरस्तु॥
(यजमान सिर पर से कलश को हटाकर कलश के स्थान पर रखे पुनः इसी कलश को सिर से लगाकर पूर्वोक्त आनुपूर्वी मंत्र बोले)
यजमान – ॐ दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्राीणि विष्णुपदानि च। तेनायुष्यप्रमाणेन पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्त्विति भवतो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु॥
(ततश्चतुर ऋग्यजुःसामाथर्वविदो विमानुपवेश्य तेषां ब्राह्मणानां हस्ते सुप्रोक्षितादिकरणम् – पुनः कर्ता पूर्वाभिमुख बैठे युग्म ब्राह्मणों को जल दे।)
यजमान – सुप्रोक्षितमस्तु॥
ब्राह्मण – अस्तु सुप्रोक्षितम्॥
यजमान – ॐ शिवा आपः सन्तु॥ (ऐसा कहकर आम्र पल्लव आदि के द्वारा ब्राह्मण के दाहिने हाथ में जल दे।)
ब्राह्मण – ॐ सन्तु शिवा आपः॥ (ऐसा कहकर ग्रहण कर ले।)
(इसी प्रकार यजमान, ब्राह्मण के हाथ में पुष्प, अक्षत, गन्ध, सुपारी-पान, द्रव्य-दक्षिणा, जल आदि क्रमशः देता जाय और ब्राह्मण इन्हें स्वीकार करते हुए यजमान की मङ्गलकामना करें।)
यजमान – सौमनस्यमस्तु पुष्पं दद्यात्। (ॐ लक्ष्मीर्वसति पुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे। सा मे वसतु वै नित्यं सौमनस्यं मे॥)
ब्राह्मण – अस्तु सौमनस्यम्॥
यजमान – अक्षतं चारिष्टं चास्तु। (अक्षतं चास्तु मे पुण्यं दीर्घमायुर्यशोबलम्। यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम्॥)
ब्राह्मण – अस्त्वक्षतमरिष्टं च॥
यजमान – ॐ गन्धाः पान्तु सौमङ्गल्यं चास्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ गन्धाः पान्तु सौमङ्गल्यं चास्तु॥
यजमान – ॐ अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु॥
यजमान – ॐ पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्तु॥
यजमान – ॐ सफलानि ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ सफलानि ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु॥
यजमान – ॐ पूगीफलानि पान्तु बहुफलमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ पूगीफलानि पान्तु बहुफलमस्तु॥
यजमान – ॐ दक्षिणाः पान्तु बहु देयं चास्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ दक्षिणाः पान्तु बहुधनञ्चास्तु॥
यजमान – ॐ आपः पान्तु॥
ब्राह्मण – स्वर्चितमस्तु॥
यजमान, आचार्य एवं ब्राह्मणों को पुनः प्रणाम करके प्रार्थना करते हुए कहे –
ततो यजमान ब्रुयात् – ॐ दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिः श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं बहुधनं च आयुष्यं चास्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण उसी कलश के जल का यजमान के सिर पर सिञ्चन करते हुए कहे –
ब्राह्मण वदेयुः – तथास्तु। ‘अस्तु ते दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टि श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं बहुधनं च आयुष्यं’॥
पुनर्यजमान वदेत – (अक्षत लेकर) – यं कृत्वा सर्ववेद यज्ञक्रियाकरण कर्मारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्तन्ते तमहमोङ्कारमादिं कृत्वा ऋग्यजुः सामाथर्वणाशीर्वचनं बहुऋषिमतं समनुज्ञातं भवद्भिरनुज्ञातः पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये॥
ब्राह्मण – ‘ॐ वाच्यताम्’॥
ब्राह्मणानां हस्ते अक्षतान्दद्यात्ते च मन्त्रान्ते आशिषो दद्युः ब्राह्मण अग्र मन्त्रों का वाचन करे)
ॐ भॖद्रङ्कर्ण्णै॑॑भिः शृणुयामदेवा भॖद्द्रम्प॑श्श्येमाॖक्क्षभि॑र्ॺ्ॺजत्र्त्राः।
स्थिॖरैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाᳬ॑ स॑स्त्तॖनूभिॖर्व्व्यॖशेमहि देॖवहि॑तॖँ ॺ्ॺदायुः॑॥ (यजु० २५।२१)
ॐ देॖवाना॑म्भॖद्रा सु॑मॖतिर्ऋ॑जूयॖतान्देॖवाना॑ᳬ॑ राॖतिरॖभि नोॖ निव॑र्त्तताम्।
देॖवाना॑ᳬ सॖक्ख्यमुप॑सेदिमा व्वॖयन्देॖवा नॖऽआयुः॒ प्प्रति॑रन्तु जीॖवसे॑॥ (यजु० २५।१५)
ॐ दीॖर्ग्घायु॑स्त्तऽओषधे खनिॖता ॺस्म्मै॑ च त्त्वाॖ खना॑म्म्यॖहम्।
अथोॖ त्त्वन्दीॖर्ग्घायु॑र्ब्भू॒त्त्वा शॖतव॑ल्शाॖ व्विरो॑हतात्॥ (यजु० १२।१००)
ॐ द्रॖविॖणोॖदाः पि॑पीषति जु॒होतॖ प्प्र च॑ तिष्ट्ठत।
नेॖष्ट्रादृॖतुभि॑रिष्ष्यत॥ (यजु० २६।२२)
ॐ सॖविॖता त्त्वा॑ सॖवाना॑ᳬ॑ सुवतामॖग्ग्निर्गृ॒हप॑तीनाॖᳬ॒॑ सोमोॖ व्वनॖस्प्पती॑नाम्।
बृहॖस्प्पति॑र्व्वाॖचऽइन्द्रोॖ ज्ज्यैष्ट्ठया॑य रुॖद्रः पॖशुब्भ्यो॑ मिॖत्र्त्रः सॖत्त्यो व्वरु॑णोॖ धर्म्म॑पतीनाम्॥ (यजु० ९।३९)
ॐ न तद्रक्क्षा॑ᳬ॑सिॖ न पि॑शाॖचास्त्त॑रन्ति देॖवानाॖमोजः॑ प्प्रथमॖजᳬ॑ ह्येॖतत्।
ॺो बिॖभर्त्ति॑ दाक्क्षायॖणᳯ हिर॑ण्ण्यॖᳯ॒ स देॖवेषु॑ कृणुते दीॖर्ग्घमायुः॒ स म॑नु॒ष्ष्येॖषु कृणुते दीॖर्ग्घमायुः॑॥ (यजु० ३४।५१)
ॐ उॖच्चा ते॑ जाॖतमन्ध॑सो दिॖवि सद्भूम्म्या द॑दे।
उॖग्ग्र ᳯ शर्म्मॖ महिॖ श्र्श्रवः॑॥ (यजु० २६।१६) इत्याशीर्वाद॥
यजमान वदेत् – व्रत जप नियम तपः स्वाध्याय क्रतु दया दम दान विशिष्टानां सर्वेषां ब्राह्मणानां मनः समाधीयताम्॥
ब्राह्मण – समाहितमनसः स्मः॥
यजमान – प्रसीदन्तु भवन्तः॥
ब्राह्मण – प्रसन्नाः स्मः॥
(अब, यजमान पुण्याहवाचनकलश के दायें-बायें रखे दो जलपात्र(कटोरी) में से सिर्फ दाहिने पात्र में आम्र पल्लव या दूर्वा से, या सीधे कलश से ही, थोड़ा-थोड़ा जल डालता जाय और ब्राह्मण मन्त्र बोलते जायें। ध्यातव्य है कि बीच-बीच में थोड़ा जल बायें पात्र में भी डालना है। सुविधा के लिए दोनों पात्रों का संकेत दिया जा रहा है। जल डालने में बिलकुल सावधानी वरतें। दायें-बायें के भेद को समझें। दायें में शुद्ध-पवित्र कामना का जल डाल रहे हैं, और बायें में अशुद्ध-पापादि जनित जल क्षेपित किया जा रहा है। यहाँ त्रुटि होने का अर्थ ये होगा कि आप कूड़े को तिजोरी में और सोने को कूड़े में स्थान दे रहे हैं। अतः सावधानीपूर्वक पुण्याहवाचन कर्म करें। सामान्यतौर पर अन्य प्रकार की परेशानियों की स्थिति में भी पुण्याहवाचन का कर्म किया जा सकता है। इसके अनेक लाभ हैं।)
दाहिने पात्र में – ॐ शान्तिरस्तु। ॐ अस्तु शान्तिः। ॐ पुष्टिरस्तु। ॐ तुष्टिरस्तु। ॐ वृद्धिरस्तु। ॐ अविघ्नमस्तु। ॐ आयुष्यमस्तु। ॐ आरोग्यमस्तु। ॐ शिवंकर्मास्तु। ॐ कर्मसमृद्धिरस्तु। ॐ धर्मसमृद्धिरस्तु। ॐ वेदसमृद्धिरस्तु। ॐ शास्त्रसमृद्धिरस्तु। ॐ धनधान्यसमृद्धिरस्तु। ॐ पुत्रपौत्रसमृद्धिरस्तु। ॐ इष्टसम्पदस्तु।
बायें पात्र में – ॐ अरिष्टनिरसनमस्तु। ॐ यत्पापं रोगम् शुभम् कल्याणं तद् दूरे प्रतिहतमस्तु।
पुनः दाहिने पात्र में – ॐ यच्छ्रेयस्तदस्तु। ॐ उत्तरे कर्मणि निर्विघ्नमस्तु। ॐ उत्तरोत्तरम हर हरभि वृद्धिरस्तु। ॐ उत्तरोत्तराः क्रियाः शुभाः शोभनाः सम्पद्यन्ताम्। ॐ तिथि करण मुहूर्त नक्षत्र ग्रह लग्न सम्पदस्तु। “पात्रेउदकसेकः” ॐ तिथि करण मुहूर्त नक्षत्र ग्रह लग्नाधि देवताः प्रीयन्ताम्। ॐ तिथिकरणे सुमुहूर्ते सनक्षत्रे सग्रहे साधिदेवते प्रीयेताम्। ॐ दुर्गापाञ्चाल्यौ प्रीयेताम्। ॐ अग्निपुरोगा विश्वेदेवाः प्रीयन्ताम्। ॐ इन्द्रपुरोगा मरुद्गणाः प्रीयन्ताम्। ॐ वशिष्ठपुरोगा ऋषिगणाः प्रीयन्ताम्। ॐ माहेश्वरीपुरोगा उमामातरः प्रीयन्ताम्। ॐ अरुन्धतीपुरोगा एकपत्न्यः प्रीयन्ताम्। ॐ ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः प्रीयन्ताम्। ॐ विष्णुपुरोगा सर्वे देवाः प्रीयन्ताम्। ॐ ऋषयश्छन्दांस्याचार्या वेदा देवा यज्ञाश्च प्रीयन्ताम्। ॐ ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च प्रीयन्ताम्। ॐ श्रीसरस्वत्यौ प्रीयेताम्। ॐ श्रद्धामेधे प्रीयेताम्। ॐ भगवती कात्यायनी प्रीयताम्। ॐ भगवती माहेश्वरी प्रीयताम्। ॐ भगवती ऋद्धिकरी प्रीयताम्। ॐ भगवती सिद्धिकरी प्रीयताम्। ॐ भगवती पुष्टिकरी प्रीयताम्। ॐ भगवती तुष्टिकरी प्रीयताम्। ॐ भगवन्तौ विघ्नविनायकौ प्रीयेताम्। ॐ सर्वाः कुलदेवताः प्रीयन्ताम्। ॐ सर्वा ग्रामदेवताः प्रीयन्ताम्। ॐ सर्वा इष्टदेवताः प्रीयन्ताम्।
अब बायें पात्र में – ॐ हताश्च ब्रह्मद्विषः। ॐ हताश्च परिपन्थिनः। ॐ हताश्च कर्मणो विघ्नकर्तारः। ॐ शत्रवः पराभवं यान्तु। ॐ शाम्यन्तु घोराणि। ॐ शाम्यन्तु पापानि। ॐ शाम्यन्त्वीतयः।ॐ शाम्यन्तूपद्रवाः॥
अब दाहिने पात्र में – ॐ शुभानि वर्धन्ताम्। ॐ शिवा आपः सन्तु। ॐ शिवा ऋतवः सन्तु। ॐ शिवा ओषधयः सन्तु। ॐ शिवा वनस्पतयः सन्तु। ॐ शिवा नद्यः सन्तु। ॐ शिवा गिरयः सन्तु। ॐ शिवा अतिथयः सन्तु। ॐ शिवा अग्नयः सन्तु। ॐ शिवा आहुतयः सन्तु। ॐ अहोरात्रे शिवे स्याताम्।
ॐ नि का॒मे नि॑ कामे नः प॒र्ज्जन्न्यो॑ व्वर्षतु फल॑वत्त्यो न॒ऽ ओष॑धयः पच्च्यन्ताँ ॺ्ॺोगक्षे॒मो नः॑ कल्प्पताम्॥
ॐ शुक्राङ्गारक बुध बृहस्पति शनैश्चर राहु केतु सोम सहिता आदित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः प्रीयन्ताम्। ॐ भगवान् नारायणः प्रीयताम्। ॐ भगवान् पर्जन्यः प्रीयताम्। ॐ भगवान् स्वामी महासेनः प्रीयताम्। ॐ पुरोऽनुवाक्यया यत्पुण्यं तदस्तु। ॐ याज्यया यत्पुण्यं तदस्तु। ॐ वषट्कारेण यत्पुण्यं तदस्तु। ॐ प्रातः सूर्योदये यत्पुण्यं तदस्तु॥
इसके बाद यजमान कलश को यथास्थान रख दे, और दाहिने पात्र में गिराये गए जल से मार्जन करे(अपने सिर पर आम्रपल्लव से जल छिड़के। आचार्य मन्त्रोच्चारण करें—
मार्जन मन्त्र
ॐ पु॒नन्तु॑ मा देवजॖनाः पु॒नन्तु॒ मन॑साॖ धियः॑।
पु॒नन्तु॒ व्विश्श्वा॑ भू॒तानिॖ जात॑वेदः पुनीॖहि मा॑॥ (यजु० १९।३९)
इस कार्य को परिवार के अन्य सदस्यों को भी करना चाहिए। साथ ही पूरे भवन/भूमि पर भी छिड़काव किया जाना चाहिए। दूसरे, यानी बायें पात्र के जल को नापित वा किसी अन्य के द्वारा बाहर कहीं दूर जाकर एकान्त में रखवा देना चाहिए। लोकाचार में प्रायः देखा जाता है कि नापित ही इस कार्य को करता है, और जल बाहर फेंक कर उपयोगी पात्र रख लेता है। साथ ही कुछ विशेष नेग(उपहार) की भी मांग करता है, जिसका कि उसे अधिकार है। जहाँ यह कार्य मिट्टी के पात्र से कर रहे हों तो नापित को तद् मूल्यस्वरुप विशेष द्रव्य अवश्य देना चाहिए। ध्यातव्य है कि अलग-अलग कार्यों के अलग-अलग अधिकारी होते हैं, और उनका पारिश्रमिक भी हुआ करता है, ऐसा नहीं कि सब कुछ ब्राह्मण ही ले लें। कर्मकाण्ड में आचार्य, पुरोहित, होता, नापित, कुम्भकार, मालाकार आदि का कार्य विभाजित है। तदनुसार सबका पारिश्रमिक भी शास्त्रकारों ने निर्धारित किया है।) अस्तु।
(अब यजमान हाथ जोड़कर ब्राह्मण से प्रार्थना करे, और ब्राह्मण प्रतिवचन कहें)
यजमान – ॐ एतत्कल्याणयुक्तं पुण्यं पुण्याहं वाचयिष्ये॥
ब्राह्मण – ॐ वाच्यताम्॥
यजमान – (पहली बार) ॐ ब्राह्यं पुण्यं महर्यच्च सृष्ट्युत्पादनकारकम्। वेदवृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवन्तु नः। भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
(रिक्तस्थानपर कार्योद्येश्य- भूमिपूजन/गृहप्रवेश/अन्यकार्य का उच्चारण करे। एक ही वाक्य तीन बार दोनों को बोलना चाहिए। अन्तिम यानि तीसरी बार में कुछ अतिरिक्त वाक्य भी संलग्न है- इसपर ध्यान दें)
ब्राह्मण – ॐ अस्तु पुण्याहम्॥
यजमान – (दूसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य गृहे करिष्यमाणस्य ..अमुक.. कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु पुण्याहम्॥
यजमान – (तीसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य गृहे करिष्यमाणस्य ..अमुक.. कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु पुण्याहम्॥
ॐ पु॒नन्तु॑ मा देवजॖनाः पु॒नन्तु॒ मन॑साॖ धियः॑।
पु॒नन्तु॒ व्विश्श्वा॑ भू॒तानिॖ जात॑वेदः पुनीॖहि मा॑॥ (यजु० १९।३९)
यजमान – (पहली बार) पृथिव्यामुद्धृतायां तु यत्कल्याणं पुरा कृतम्। ऋषिभिः सिद्धगन्धर्वैस्तत्कल्याणं ब्रुवन्तु नः॥ भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु कल्याणम्॥
यजमान – (दूसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु कल्याणम्॥
यजमान – (तीसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु कल्याणम्॥
ॐ ॺथेॖमाँ व्वाच॑ङ्कल्ल्याॖणीमाॖवदा॑निॖ जने॑ब्भ्यः।
ब्रॖह्मॖराॖजॖन्न्याॖब्भ्याᳬ॑ शू॒द्रायॖ चार्ॺ्ॺा॑य चॖ स्वायॖ चार॑णाय च।
प्रिॖयो देॖवानाॖन्दक्क्षि॑णायै दाॖतुरिॖह भू॑यासमॖयम्मेॖ कामॖः समृ॑द्ध्यताॖमुप॑ माॖदो न॑मतु॥ (यजु० २६।२)
यजमान – (पहली बार) ॐ सागरस्य यथा वृद्धिर्महालक्ष्म्यादिभिः कृता। सम्पूर्णा सुप्रभावा च तां च ऋद्धिं ब्रुवन्तु नः॥ भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ कर्म ऋद्ध्यताम्॥
यजमान – (दूसरी बार) मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ कर्म ऋद्ध्यताम्॥
यजमान – (तीसरी बार) भो ब्राह्मणाः ! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ कर्म ऋद्ध्यताम्॥
ॐ सॖत्रस्यॖऽऋद्धि॑रॖस्यग॑न्न्मॖ ज्ज्योति॑रॖमृता॑ऽअभूम।
दिव॑म्पृथिॖव्व्याऽअद्ध्यारु॑हाॖमावि॑दाम देॖवान्त्स्वॖर्ज्ज्योतिः॑॥ (यजु० ८।५२)
यजमान – (पहली बार) ॐ स्वस्तिस्तु याऽविनाशाख्या पुण्यकल्याणवृद्धिदा। विनायकप्रिया नित्यं तां च स्वस्तिं ब्रुवन्तु नः॥ भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणायास्मै ..अमुक.. कर्मणे स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ आयुष्मते स्वस्ति॥
यजमान – (दूसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणायास्मै ..अमुक.. कर्मणे स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ आयुष्मते स्वस्ति॥
यजमान – (तीसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणायास्मै ..अमुक.. कर्मणे स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ आयुष्मते स्वस्ति॥
ॐ स्वॖस्ति नॖऽइन्द्रो॑ व्वृ॒द्धश्र्श्र॑वाः स्वॖस्ति नः॑ पू॒षा व्विॖश्श्ववे॑दाः।
स्वॖस्ति नॖस्त्तार्क्क्ष्योॖऽअरि॑ष्ट्टनेमिः स्वॖस्ति नोॖ बृहॖस्प्पति॑र्द्दधातु॥ (यजु० २५।१९)
यजमान – (पहली बार) ॐ समुद्रमथनाज्जाता जगदानन्दकारिका। हरिप्रिया च माङ्गल्या तां श्रियं च ब्रुवन्तु नः॥ भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः श्रीरस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु श्रीः॥
यजमान – (दूसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः श्रीरस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु श्रीः॥
यजमान – (तीसरी बार) भो ब्राह्मणाः! मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनम् अपेक्षमाणाय सपरिवारस्य मया गृहे क्रियमाणस्या अस्य ..अमुक.. कर्मणः श्रीरस्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु श्रीः॥
ॐ मन॑सॖः कामॖमाकू॑तिँव्वाॖचः सॖत्त्यम॑शीय।
पॖशू॒नाᳬ॑ रुॖपमन्न॑स्यॖ रसोॖ ॺशॖः श्रीः श्र॑यताॖम्मयिॖ स्वाहा॑॥ (यजु० ३९।४)
ॐ श्रीश्च॑ ते लॖक्ष्मीश्चॖ पत्क्न्या॑वहोराॖत्र्त्रे पाॖर्श्श्वे नक्क्ष॑त्राणि रुॖपमॖश्श्विनौॖ व्वयात्त॑म्।
इॖष्ण्णन्नि॑षाणाॖमुम्म॑ऽइषाण सर्व्वलोॖकम्म॑ऽइषाण॥ (यजु० ३१।२२)
यजमान – ॐ मृकण्डु सूनोरायुर्यद् ध्रुवलोम शयोस्तथा। आयुषा तेन संयुक्ता जीवेम शरदः शतम्॥
ब्राह्मण – ॐ शतं जीवन्तु भवन्तः॥
ॐ शॖतमिन्नु शॖरदोॖऽअन्ति॑ देवाॖ ॺत्रा॑ नश्च्चॖक्क्रा जॖरस॑न्तॖनूना॑म्।
पु॒त्र्त्रासोॖ ॺत्र॑ पिॖतरोॖ भव॑न्तिॖ मा नो॑ मॖद्ध्या री॑रिषॖतायु॒र्ग्गन्तोः॑॥ (यजु० २५।२२)
यजमान – ॐ शिवगौरीविवाहे या या श्रीरामे नृपात्मजे। धनदस्य गृहे या श्रीरस्माकं सास्तु सद्मनि॥
ब्राह्मण – ॐ अस्तु श्रीः॥
ॐ मन॑सॖः कामॖमाकू॑तिँव्वाॖचः सॖत्त्यम॑शीय।
पॖशू॒नाᳬ॑ रुॖपमन्न॑स्यॖ रसोॖ ॺशॖः श्रीः श्र॑यताॖम्मयिॖ स्वाहा॑॥ (यजु० ३९।४)
यजमान – प्रजापतिर्लोकपालो धाता ब्रह्मा च देवराट्। भगवाञ्छाश्वतो नित्यं नो वै रक्षतु सर्वतः॥
ब्राह्मण – ॐ भगवान् प्रजापतिः प्रीयताम्॥
ॐ प्रजा॑पते॒ नत्त्वदे॒तान्न्य॒न्न्यो विश्वा॑ रू॒पाणि प्रिया ब॑भूव।
यत्त्का॑मास्ते जुहु॒ मस्तन्नो॑ऽअस्तुव॒यᳬ स्या॑म॒ पत॑यो रयीणाम्॥
यजमान – आयुष्मते स्वस्तिमते यजमानाय दाशुषे। श्रिये दत्ताशिषः सन्तु ऋत्विग्भिर्वेद पारगैः॥ देवेन्द्रस्य यथा स्वस्तिस्तथा स्वस्तिर्गुरोर्गृहे। एकलिङ्गे यथा स्वस्तिस्तथा स्वस्तिः सदा मम॥
ब्राह्मण – ॐ आयुष्मते स्वस्ति॥ ॐ प्रति पन्थामपद्महि स्वस्तिगामनेहसम्। येन विश्वा परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वसु॥ ॐ पुण्याहवाचन समृद्धिरस्तु॥
(यजमान दक्षिणहस्तेजलमादाय समर्पण् कृत्वा)
यजमान – मया कृते अस्मिन पुण्याहवाचने न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्ट ब्राह्मणानां वचनात् श्रीमहागणपति प्रसादाच्च सर्वः परिपूर्णोऽस्तु॥
ब्राह्मण – अस्तु परिपूर्णः॥
(अब यजमान जलाक्षतपुष्पद्रव्यादि लेकर पुण्याहवाचन का विशेष दक्षिणा का संकल्प करे)
दक्षिणा संकल्प – ॐ अद्य कृतस्य पुण्याहवाचनकर्मणः समृद्ध्यर्थं पुण्याहवाचकेभ्यो ब्राह्मणेभ्य इमां दक्षिणां विभज्य अहं दास्ये॥
ब्राह्मण – ॐ स्वस्ति।
अथाऽभिषेकम्
सामान्य कर्मों में पुण्याहवाचन किया जाये तो क्रिया के अन्त में अभिषेक का विधान है। ध्यातव्य है कि भूमि पूजन, गृहप्रवेश के प्रारम्भ में ही यह कार्य किया जाता है, अतः अभिषेक-कार्य क्रियान्त में ही करना व्यावहारिक होगा। अभिषेक के समय पत्नी को पति के बाईं ओर बैठ जाना चाहिए, जबकि अन्यान्य पूजाकार्य में दाईं ओर बैठना चाहिए। इस सम्बन्ध में शास्त्र वचन है – “आशीर्वादेऽभिषेकेच पादप्रक्षालने तथा, शयने भोजने चैव पत्नी तूत्तरतो भवेत्”॥
अभिषेके पत्नी वामतः। इत्यनुरोधात् यजमानस्य वामभागे पत्नीमुपवेश्य, एकस्मिन् पात्रे कलशोदकेन गृहीत्वा अविधुराश्चत्वारो ब्राह्मणाः दूर्वा आम्र पल्लवैः रुदङ्गखास्तिष्ठन्तः सकुटुम्बस्य सपत्नीकं यजमानमभिषिञ्चेयुः॥
ॐ पयः॑ पृथिॖव्व्याम्पयॖऽओष॑धीषु॒ पयो॑ दिॖव्वयॗन्तरि॑क्क्षे पयो॑ धाः।
पय॑स्वतीः प्प्रॖदिश॑÷ सन्तु॒ मह्यॺ्ॺ॑म्॥ (यजु० १८।३६)
ॐ पञ्च॑ नॖद्यः॒ सर॑स्वतीॖमपि॑यन्तिॖ सस्त्रो॑तसः॑।
सर॑स्वतीॖ तु प॑ञ्चॖधा सो देॖशेऽभ॑वत्त्सॖरित्॥ (यजु० ३४।११)
ॐ व्वरु॑णस्योॖत्तम्भ॑नमसिॖ व्वरु॑णस्य स्क्कम्भॖसर्ज्ज॑नी स्त्थोॖ व्वरु॑णस्यऽऋतॖसद॑न्न्यसिॖ व्वरु॑णस्यऽऋतॖसद॑नमसिॖ व्वरु॑णस्यऽऋतॖसद॑नॖमासी॑द॥ (यजु० ४।३६)
ॐ पु॒नन्तु॑ मा देवजॖनाः पु॒नन्तु॒ मन॑साॖ धियः॑।
पु॒नन्तु॒ व्विश्श्वा॑ भू॒तानिॖ जात॑वेदः पुनीॖहि मा॑॥ (यजु० १९।३९)
ॐ देॖवस्य॑ त्त्वा सविॖतुः प्प्र॑सॖवेॗश्श्विनो॑र्ब्बाॖहुब्भ्या॑म्पू॒ष्ण्णो हस्ता॑ब्भ्याम्।
सर॑स्वत्त्यै व्वाॖचो ॺॖन्तुर्ॺ्ॺॖन्त्रिये॑ दधामिॖ बृहॖस्प्पते॑ष्ट्वा॒ साम्म्रा॑ज्ज्येनाॖभिषि॑ञ्चाम्म्यसौ॥ (यजु० ९।३०)
ॐ देॖवस्य॑ त्त्वा सविॖतुः प्प्र॑सॖवेॗश्श्विनो॑र्ब्बाॖहुब्भ्या॑म्पू॒ष्ण्णो हस्ता॑ब्भ्याम्।
ॶश्श्विनोॖर्ब्भैष॑ज्जयेनॖ तेज॑से ब्ब्रह्मवर्च्चॖसायाॖभिषि॑ञ्चामिॖ सर॑स्वत्तयैॖ भैष॑ज्ज्येन व्वीॖर्ॺ्ॺा॒याॖन्नाद्या॑याॖभिषि॑ञ्चाॖमि इन्द्र॑स्येन्द्रिॖयेणॖ बला॑य श्र्श्रिॖयै ॺश॑सेॖभिषि॑ञ्चाॖमि॥(यजु० २०।३)
ॐ व्विश्वा॑नि देव सवितर्द्दुरिॖतानिॖ परा॑सुव।
ॺद्भॖद्रन्तन्नॖऽआसु॑व॥ (यजु० ३०।३)
ॐ धाॖमॖच्छदॖग्ग्निरिन्द्रो॑ ब्ब्रॖह्मा देॖवो बृहॖस्प्पतिः॑।
सचे॑तसोॖ व्विश्श्वे॑ देॖवा ॺॖज्ज्ञम्प्राव॑न्तु नः शु॒भे॥ (यजु० १८।७६)
ॐ त्वँॺ्ॺ॑विष्ट्ठ दाॖशुषोॖ नॄँः पा॑हि शृणु॒धी गिरः॑।
रक्क्षा॑ तोॖकमु॒त त्त्मना॑॥ (यजु० १३।५२)
ॐ अन्न॑पॖतेन्न॑स्य नो देह्ॺनमीॖवस्य॑ शु॒ष्म्मिणः॑।
प्रप्प्र॑ दाॖतार॑न्तारिषॖऽ ऊर्ज्ज॑न्नो धेहि द्विॖपदेॖ चतु॑ष्पदे॥ (यजु० ११।८३)
ॐ द्यौः शान्ति॑रॖन्तरि॑क्क्षॖ ᳯ॒ शान्तिः॑ पृथिॖवी शान्तिॖरापॖः शान्तिॖरोष॑धयॖः शान्तिः॑।
व्वनॖस्प्पत॑यॖः शान्तिॖर्व्विश्श्वे॑ देॖवाः शान्तिॖर्ब्ब्रह्मॖ शान्तिॖः सर्व्वॖ ᳯ॒ शान्तिॖः शान्ति॑रेॖव शान्तिॖः सा माॖ शान्ति॑रेधि॥ (यजु० ३६।१७)
ॐ ॺतो॑यतः सॖमीह॑सेॖ ततो॑ नोॖऽअभ॑यंङ्कुरु।
शन्नः॑ कुरु प्प्रॖजाब्भ्योऽभ॑यन्नः पॖशुब्भ्यः॑॥ (यजु० ३६।२२)
ॐ सॖर्व्वेषां वाॖऽएष व्वेॖदाना ᳬ रॖसोॺत्साॖम।
सॖर्व्वेषा मेॖ वैनमेतद् वेॖदाना ᳬ रॖसेनाभिॖ षिञ्चति॥
ॐ शान्तिः शान्तिः सुशान्तिर्भवतु॥
ॐ अमृताभिषेकोऽस्तु। अस्तु अमृताभिषेकः।
स्वस्थाने उपविश्य हस्ते जलं गृहीत्वा अभिषेक कर्तृकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथोत्साहं दक्षिणां दास्ये तेन कर्माधीशः प्रीयताम्॥
(अत्रावसरे दम्पत्योः पुत्रवतीभिर्वृद्ध सुवासिनीभिर्नीराजनं कार्यम्)
ॐ अना॑धृष्ट्टा पु॒रस्त्ता॑दॖग्ग्नेराधि॑पत्त्यॖऽ आयु॑र्म्मे दाः पु॒त्र्त्रव॑ती दक्क्षिणॖतऽइन्द्रॖस्याधि॑ पत्त्ये प्प्रॖजाम्मे॑ दाः। सु॒षदा॑ पॖश्च्चाद्देॖवस्य॑ सविॖतुराधि॑पत्त्येॖ चक्क्षु॑र्म्मे दाॖऽआश्र्श्रु॑तिरुत्तरॖतो धाॖतुराधि॑पत्त्ये राॖयस्प्पोष॑म्मे दाः।
व्विधृ॑तिरुॖपरि॑ष्ट्टा॒द्बृहॖस्प्पतेॖराधि॑पत्त्यॖऽओजो॑ मे दाॖ व्विश्श्वा॑ब्भ्यो मा नाॖष्ट्ट्राब्भ्य॑स्प्पाहिॖ मनोॖरश्श्वा॑सि॥ (यजु० ३७।१२)
(अत्रावसरे यजमानेन यथाशक्ति नीराजन कर्त्रीभ्यः सुवासिनीभ्यो यत्किञ्चिद् व्यावहारिकं द्रव्यं देयम्, ततो हस्ते जलं गृहीत्वा)
समर्पणम् – अनेन पुण्याह-वाचनेन कर्मणा कर्माङ्गदेवता श्री आदित्यादिनवग्रहाः प्रीयन्ताम् न मम् ॥
॥ इति पुण्याहवाचनप्रयोगः ॥
श्रीगणेशगौर्यादि षोडशमातृकाणां वैदिक पूजन प्रयोगः
॥ श्रीरस्तु ॥
༺❀༻
श्री हरि हरात्मक देवें सदा, मुद मंगलमय हर्ष।
सुखी रहे परिवार संग, अपना भारतवर्ष॥
༺༻❀༺༻
┉ संकलनकर्ता ┉
श्रद्धेय पंडित विश्वनाथ द्विवेदी
‘सनातनी ज्योतिर्विद’
संस्थापक, अध्यक्ष एवं प्रबंध निदेशक
(‘हरि हर हरात्मक’ ज्योतिष)
संपर्क सूत्र – 07089434899
༺༻❀꧁○꧂❀༺༻